Tork Konvertörü Arızası Belirtileri: Titreşim, Isınma ve Kayma

Tork konvertörü arızası belirtileri çoğunlukla sabit hızda gelen ince titreşim, ısınma, kayma ve yağda görülen metal parçacıklarla kendini gösterir. Bu parça otomatik şanzımanın yağ devresinin tam ortasında çalıştığı için içindeki küçük bir bozulma kısa sürede başka parçalara taşınabilir. Aşağıda konvertörün ne iş yaptığını, hangi belirtilerin önemli olduğunu ve arızanın nasıl yayıldığını anlattık.

Tork konvertörü nedir, ne iş yapar?

Tork konvertörü, klasik otomatik şanzımanlarda motor ile şanzıman arasında duran, yağ ile güç aktaran yuvarlak bir gövdedir. Manuel araçtaki debriyajın yaptığı işi yağ üzerinden yapar. Bu sayede araç viteste, frende beklerken motor stop etmez ve kalkışta motorun torku artırılarak tekerleklere aktarılır.

İçinde üç ana parça bulunur. Motorla dönen pompa yağı savurur, bu yağ türbini döndürür, stator ise yağın yönünü düzenleyerek tork artışını sağlar. Dördüncü parça kilitleme kavramasıdır ve aşağıda ayrıca üzerinde duracağız.

Bu yapıyı ZF 8HP, Mercedes 7G-Tronic ve Aisin gibi tork konvertörlü otomatiklerde görürsünüz. Birçok CVT'de de kalkış için tork konvertörü vardır. Çift kavramalı DSG'lerde ise konvertör yoktur.

Kilitleme kavraması neden sorun yaratır?

Yağ ile güç aktarımı kayıplıdır, yani seyirde bir miktar kayma olur ve bu ısı ile yakıt olarak geri döner. Kilitleme kavraması bunu önler. Araç belirli hıza geldiğinde bu küçük kavrama devreye girer ve motorla şanzımanı doğrudan birleştirir.

Modern şanzımanlar bu kavramayı tam kapatmak yerine çoğu zaman kontrollü biçimde kaydırır. Bu sayede sürüş yumuşar, yakıt da düşer. Ancak sürekli kaydırılan bir balatanın ömrü yağa bağlıdır. Yağ eskidikçe kavrama yüzeyi düzgün tutunamaz ve titreşim başlar. Bu balatanın tozu da doğrudan şanzıman yağına karışır.

Tork konvertörü arızası belirtileri

Sürücülerin bize en sık getirdiği işaretler şunlardır:

Sabit hızda titreşim

Düşük gazla sabit hızda giderken araç, sanki hafif bir yol çizgisinden geçiyormuş gibi titrer. Gazı biraz artırıp azalttığınızda titreşim kesilir ya da değişir. Bu his kilitleme kavramasının düzgün tutunamadığını düşündürür. Motor ateşleme sorunları da benzer titreşim verdiği için ayrım yapılması gerekir.

Kayma ve yakıt artışı

Araç hızlanırken devir normalden yüksek seyreder ve hız beklenen tepkiyi vermez. Kilitleme kavraması devreye giremiyorsa seyirde devir de bir miktar yüksek kalır, yakıt tüketimi artar. Bu kaymayı şanzıman içindeki kavrama paketlerinden ayırmak için canlı veride motor devri ile şanzıman giriş devri karşılaştırılır.

Aşırı ısınma

Sürekli kayan konvertör, ısının büyük kısmını yağa verir. Yağ sıcaklığı yükseldikçe kalitesi hızla düşer. Yanık koku, yokuşta güç düşmesi, sık gelen ikaz ve emniyet modu bu aşamada görülür.

Kalkışta güçsüzlük ya da yüksek hızda zayıflık

Stator içindeki tek yönlü kavrama (yağın yönünü tutan mekanizma) kayarsa araç kalkışta güçsüzdür, ama hıza çıktıktan sonra normal gider. Aynı parça sıkışırsa bu kez kalkış normaldir, ancak yüksek hızda araç zayıflar ve ısınma artar. Bu ayrım teşhiste bize önemli bir ipucu verir.

Durunca boğulma

Araç viteste durduğunda motor zorlanıyor ya da stop ediyorsa kilitleme kavraması açılmıyor olabilir. Motor sanki debriyaja basmadan durdurulmuş gibi davranır. Bu durumda aracı trafikte kullanmak tehlikeli olur.

Yağda metal ve koyu renk

Yağ çok koyu ise, yanık kokuyorsa ya da parlak metalik parçacıklar içeriyorsa konvertör ve kavramalar şüpheli hale gelir. Karter tabanındaki mıknatısta ince toz normal sayılabilir; iri parçacık ve parlak talaş ise ciddi bir uyarıdır.

Belirtilerin karşılaştırması

Arıza neden diğer parçalara yayılır?

Tork konvertörü tek başına sorun çıkarıp orada kalan bir parça değildir, çünkü aynı yağ bütün şanzımanı dolaşır. Kilitleme balatasından kopan toz yağ yoluyla valf gövdesine ulaşır, küçük kanallarda ve solenoid valflerde birikir, valfler tutukluk yapmaya başlar. Filtre tıkandıkça basınç düşer, pompa zorlanır. Basınç düşünce de kavrama paketleri kayar ve onlardan da yeni döküntü gelir. Böylece başlangıçta konvertörle sınırlı olan iş tüm şanzımana yayılır.

Bir başka yayılma yolu ise mekaniktir. Konvertör boynundaki aşınma ya da titreşim pompa burcuna ve keçelere yük bindirir. Bu durum kaçağa ve basınç kaybına yol açar. Isı da benzer biçimde keçeleri sertleştirir, yağın kalitesini düşürür.

Bu yüzden konvertör değiştirilecekse yalnızca parçayı takıp bırakmak yetmez. Soğutucu hattının temizlenmesi, valf gövdesinin kontrolü, yağın ve filtrenin yenilenmesi işin bir parçasıdır. Aksi halde eski döküntüler yeni parçaya taşınır. Yağ bakımının neden belirleyici olduğunu otomatik şanzıman yağı ne zaman değişir yazımızda anlattık.

Konvertörün ömrünü ne kısaltır?

Bu parçanın en büyük düşmanı eski yağdır. Kilitleme kavraması sürekli küçük kaymalarla çalıştığı için yağın sürtünme özelliği bozulduğunda titreşim ilk orada ortaya çıkar. Bakımı ertelemek çoğu zaman belirtiyi öne çeker.

Isı ikinci nedendir. Ağır yükle yokuş çıkmak, römork çekmek, trafikte uzun süre sürünmek ve tıkanmış soğutucu yağ sıcaklığını yükseltir. Araç viteste beklerken gaz ile frene aynı anda basmak da konvertörün içinde gereksiz ısı üretir, çünkü motor döner ama türbin duruyordur. Karda ya da çamurda saplanan aracı ileri geri sallayarak kurtarmaya çalışmak da aynı etkiyi yaratır.

Basit birkaç alışkanlık bu riski azaltır:

• Yağ bakımını üreticinin bakım kılavuzuna göre yapın, ağır kullanımda erken davranın.
• Araç viteste beklerken gaz ile frene birlikte basmayın.
• Römork ve ağır yükte kılavuzdaki sınırlara uyun.
• Soğutucu ve hortumlardaki kaçak ya da tıkanıklığı ertelemeyin.
• Saplanan aracı uzun süre zorlamayın, gerekirse yardım alın.

Teşhis ve tamir nasıl ilerler?

Şanzıman arıza tespiti sırasında önce kayıtlar okunur, ardından canlı veride kilitleme kavramasının kayma miktarı, yağ sıcaklığı ve basınç değerleri izlenir. Yağ örneğine ve karter tabanına bakılır, belirti yol testinde tekrar edilir. Gerekirse üreticinin verdiği değerlere göre devir testi de yapılır. Motor tarafı elenmeden konvertöre karar verilmez. Kayseri'de yaz sıcağında trafikte uzun süre bekleyen araçlarda ısıya bağlı belirtiler daha kolay ortaya çıkabildiği için yol testi de şikâyetin geldiği koşula yakın yapılmalıdır.

Tamir aşamasında arızanın yayılıp yayılmadığı belirleyicidir. Yağda döküntü yoksa ve sorun yalnızca kilitleme kavramasıyla sınırlıysa işlem daha küçük kalabilir. Döküntü varsa şanzımanın açılması gerekir. Bu kararı nasıl verdiğimizi şanzıman tamir mi değişim mi yazımızda anlattık. Tork konvertörlü şanzıman tamiri sayfamızda da yapılan işleri bulabilirsiniz.

Son bir uyarı: aracınız titriyorsa ama yağdan yanık koku gelmiyorsa geç kalmış değilsiniz. Bu aşamada yapılan kontrol, sorun yayılmadan önce müdahale etme şansı verir. Titreşime alışıp aylarca kullanmak ise döküntünün yağa karışmasına zaman tanır.

Sık sorulan sorular

Tork konvertörü arızalıyken araç kullanılır mı?

Hafif titreşimde kısa mesafe sakin sürüşle gidilebilir. Isınma, yağda metal, güçlü kayma ya da metalik ses varsa aracı kullanmayın, çünkü hasar diğer parçalara yayılır.

Kilitleme kavraması nedir?

Seyir halinde motorla şanzımanı mekanik olarak birleştiren küçük bir kavramadır. Yakıt tüketimini düşürür, arızalandığında titreşim ve ısınma yapabilir.

Tork konvertörü değişince şanzıman da açılır mı?

Konvertöre ulaşmak için şanzıman çoğu araçta sökülür. Yağda döküntü varsa valf gövdesi, soğutucu ve kavramaların da kontrol edilmesi gerekir.

Titreşim tork konvertöründen mi motordan mı?

Sabit hızda düşük gazla başlayan ve gaz değişince azalan titreşim konvertörü düşündürür. Motor ateşleme sorunları benzer his verdiği için arıza kaydı ve canlı veriyle ayrılmalıdır.